World Cup vừa khép lại chưa đầy một tháng, Infantino đã dàn một màn muốn bán cổ phần World Cup. Cuối cùng, dưới sức ép từ nhiều phía, kế hoạch vô lý ấy bị dừng lại. World Cup rốt cuộc có bao nhiêu “mỡ” để moi, khiến Infantino vội vàng đến vậy muốn chốt thương vụ? FIFA và nước chủ nhà lãi hay lỗ? Món nợ này đáng để tính cho rõ.

FIFA kỳ nào cũng lãi lớn

Có thể khẳng định: bên chắc ăn là FIFA, và năm nay họ còn kiếm tiền kỷ lục. Khi chu kỳ Mỹ–Canada–Mexico vừa bắt đầu, FIFA ước tính sơ bộ doanh thu giai đoạn 2023–2026 sẽ đạt 11 tỷ USD, sau đó điều chỉnh lên 13 tỷ USD. Nhưng tờ The Guardian của Anh, trước trận chung kết World Cup, tiết lộ doanh thu chu kỳ này của FIFA sẽ lập kỷ lục 15 tỷ USD.

The Guardian cho biết Infantino đã thông báo với các hiệp hội thành viên về mức tăng doanh thu trước trận chung kết; việc mở rộng quy mô và thành công của World Cup Mỹ–Canada–Mexico là yếu tố then chốt. Gói tiếp đãi cao cấp và bán vé chiếm phần lớn, đặc biệt là thị trường thứ cấp. Trên nền tảng bán lại của FIFA, mỗi bên bán và mua đều bị thu phí 15%, người bán còn được tự định giá — thực chất là một “chợ đen” được hợp pháp hóa. Dù FIFA là tổ chức phi lợi nhuận, phép tính của Infantino vẫn đánh rất kêu.

FIFA kiếm tiền từ World Cup không bắt đầu từ thời Infantino: năm kỳ World Cup gần nhất, liên đoàn đều lãi đậm.

Năm 2010, FIFA ghi rõ trong báo cáo tài chính: doanh thu liên quan World Cup Nam Phi là 3,655 tỷ USD (chưa gồm vé), chi phí trực tiếp cộng vốn ròng khoảng 1,298 tỷ USD, lợi nhuận giải đấu khoảng 2,357 tỷ USD.

Số liệu thu–chi FIFA giai đoạn 2014–2022 xem hình dưới (lưu ý: đây là thu–chi của giải World Cup, không phải tổng thu–chi cả chu kỳ bốn năm):

Dĩ nhiên FIFA cũng biết không thể ăn một mình; lãi lớn thế thì phải chia cho các thành viên. Cách chia khoản tiền khổng lồ ấy nằm trong báo cáo tài chính theo chu kỳ bốn năm.

Lấy ngân sách chu kỳ World Cup Mỹ–Canada–Mexico làm ví dụ: theo kế hoạch bốn năm, FIFA sẽ đầu tư 3,839 tỷ USD cho World Cup, 3,923 tỷ USD cho phát triển bóng đá toàn cầu, tổng đầu tư khoảng 7,762 tỷ USD. Nếu đúng như The Guardian tiết lộ, FIFA chu kỳ này thu 15 tỷ USD, thì đây là món hời lãi gần một nửa.

Khoản chiếm tỷ trọng cao nhất là chi phí vận hành giải đấu; trong đó ba mục lớn nhất là: tiếp đãi 638 triệu USD, dịch vụ kỹ thuật 307 triệu USD, an ninh 110 triệu USD. Chi phí tiếp đãi cao như vậy thường phải đi kèm doanh thu cao; 638 triệu USD không thể chỉ là lãng phí hành chính. Nếu doanh thu phòng VIP, vé hạng sang sau giải khớp với chi phí tiếp đãi, mới chứng minh FIFA thật sự bỏ tiền đúng chỗ.

Khoản 110 triệu USD cho an ninh trông kém thuyết phục nhất, vì gần như toàn bộ chi phí khổng lồ này do nước chủ nhà chi trả (sẽ nói ở phần sau).

Trong mọi khoản đầu tư, bản quyền truyền hình cho lợi nhuận cao nhất: bỏ ra 329 triệu USD nhưng mang về cho FIFA 4,264 tỷ USD doanh thu — gần như “tay không bắt giặc”.

Trong 2,25 tỷ USD của chương trình FIFA Forward, 1,688 tỷ USD sẽ phân cho các hiệp hội thành viên, 360 triệu USD cho các liên đoàn châu lục.

FIFA đóng vai trò cơ quan tái phân bổ vốn toàn cầu: World Cup tạo dòng tiền thương mại, FIFA rồi phân cho 211 hiệp hội thành viên và các liên đoàn châu lục qua Forward. Không phải chỉ nước dự World Cup mới nhận được; miễn là thành viên FIFA đều có phần. Ví dụ năm 2014, ngay cả Hiệp hội bóng đá Trung Quốc không dự World Cup vẫn nhận 750.000 USD.

Một mặt, mô hình này cung cấp tiền cho sân bãi, tập luyện, đào tạo trẻ và vận hành cho các nước bóng đá còn yếu; mặt khác, FIFA ăn phần ngon, các nước húp nước dùng, cũng củng cố ảnh hưởng của ban lãnh đạo đứng đầu là Infantino trên bản đồ bóng đá thế giới.

Các chủ nhà trước lỗ bao nhiêu

FIFA lãi đầy túi, nhưng tài chính nước chủ nhà lại không lạc quan. Nhìn các kỳ World Cup, chủ nhà đều lỗ.

Bộ Tài chính Nam Phi trong tài liệu ngân sách 2010 cho biết chính phủ đã chi khoảng 4,51 tỷ USD cho World Cup; các hạng mục chính gồm xây sân, giao thông, phát thanh truyền thông, cửa khẩu, an ninh và dịch vụ giải đấu. Sau World Cup, ngành du lịch Nam Phi khảo sát: hơn 300.000 khách nước ngoài đến vì giải, chi tiêu khoảng 492 triệu USD. Tỷ lệ thu–chi khoảng 1:10; Nam Phi phải thắt lưng buộc bụng để tổ chức World Cup.

Bộ Thể thao Brazil công bố đầu tư liên quan World Cup khoảng 11 tỷ USD. Tòa Kiểm toán liên bang Brazil sau giải báo cáo: 12 sân tiêu khoảng 3,63 tỷ USD, cao hơn kế hoạch khoảng 50%, chính phủ Brazil còn gánh chi phí bảo trì khổng lồ. World Cup Brazil tăng khoảng 1 triệu khách nước ngoài, nhưng thu ngân sách chỉ khoảng 7,2 tỷ USD, vẫn lỗ. Ảnh hưởng còn lan sang thuế: cơ quan thuế liên bang Brazil ước tính, vì miễn thuế liên bang, ngân sách công thiệt hại khoảng 180–200 triệu USD từ tháng 1/2011 đến tháng 12/2015.

Theo tính toán của hãng tin uy tín Nga RBC, tổng chi tổ chức World Cup của Nga đạt 14,2 tỷ USD. Số liệu ban tổ chức sau giải: thuế mới tăng khoảng 2,5–2,62 tỷ USD. Điểm sáng trên giấy tờ là GDP: chu kỳ World Cup ấy, GDP Nga tăng khoảng 14,5 tỷ USD.

Đắt nhất là World Cup Qatar 2022. Qatar coi tổ chức World Cup là cơ hội chuyển đổi hiện đại hóa quốc gia. Tổng đầu tư trong chu kỳ bốn năm lên tới khoảng 220 tỷ USD, chủ yếu cho hạ tầng và sân bãi — “World Cup đắt nhất”. Dù các dự án có tác động tích cực dài hạn, lợi nhuận kinh tế trực tiếp khá hạn chế; sân sau giải được tận dụng tích cực, nhưng muốn hoàn vốn còn cần nhiều năm.

Tiền chủ nhà đổ vào đâu

Với ban tổ chức địa phương và đơn vị vận hành giải, vận hành sân, tình nguyện viên, hoạt động cổ động viên, cơ sở tạm, điều phối giao thông, quảng bá là các khoản lớn; với ngân sách nhà nước, xây sân và sân tập, an ninh, cứu hỏa y tế, ưu đãi thuế, lãi vay và bảo trì giải là các hạng mục chi chính.

Mỹ năm nay có thể cân bằng thu chi vì hạ tầng sẵn và nhiều sân hiện đại: 11 sân thi đấu đều là sân lớn sẵn có, tránh được chi phí xây mới khổng lồ. Vì thế phần lớn chi của chính phủ Mỹ tập trung vào an ninh.

Cơ quan quản lý khẩn cấp liên bang Mỹ (FEMA) thông báo nhận 846 triệu USD từ đạo luật “Big Beautiful Bill”, chuyên hỗ trợ các bang bảo đảm an ninh trong thời gian giải.

Trong đó 625 triệu USD tăng cường an ninh, an ninh mạng và ứng phó khẩn cấp; hơn 221 triệu USD phòng mối đe dọa drone. Chưa công bố còn có kinh phí đào tạo cho cán bộ ứng phó khẩn cấp bang và địa phương.

Canada và Mexico đá không nhiều trận, đầu tư so với Mỹ cũng không cao, nhưng lỗ vẫn là điều tất yếu.

Ngoài khoảng 74,21 triệu USD từ chính phủ liên bang Canada và khoảng 69,22 triệu USD từ bang Ontario, riêng Toronto bỏ ra khoảng 271 triệu USD cho World Cup. Khoảng hơn 100 triệu USD chênh lệch phải lấy từ ngân sách và doanh thu thương mại của thành phố.

Vancouver tự bỏ khoảng 300 triệu USD, liên bang chỉ hỗ trợ khoảng 71,36 triệu USD. Báo cáo bang British Columbia dự báo kỳ World Cup này mang lại cho Vancouver khoảng 180 triệu USD thuế lưu trú và hơn 30 triệu USD tiền thuê sân.

Mô hình AI của bang British Columbia dự báo: năm năm sau giải, bang có thể thu hồi khoảng 714 triệu USD nhờ World Cup. Điều đó cho thấy sổ sách cấp bang có thể lãi, nhưng đây vẫn là dự báo dài hạn, không đồng nghĩa chắc chắn hoàn vốn.

Nhiều năm nay, dù xin đăng cai World Cup hay Olympic, lỗ gần như không tránh khỏi. World Cup 2030 đã chốt cho Tây Ban Nha–Bồ Đào Nha–Morocco; World Cup 2034 chỉ Ả Rập Xê Út đăng cai một mình, đáng nói hơn là kỳ đó cũng chỉ có Ả Rập Xê Út nộp hồ sơ. Dễ thấy nhiều nước không còn hăng hái tổ chức, nhưng với một số nước nhỏ hoặc đang phát triển, đăng cai vẫn có yếu tố tích cực.

Trên trường quốc tế, có thể phô diễn sức mạnh quốc gia, nâng tầm nhận diện và ảnh hưởng ngoại giao. Về dân sinh, mượn giải để đẩy nhanh metro, sân bay, đường và không gian công cộng, làm mới đô thị.

Ví dụ điển hình là Olympic Bắc Kinh: Bắc Kinh trước 2002 và sau 2008 gần như hai thành phố khác nhau; Trung Quốc dùng một kỳ Olympic để làm mới thủ đô. Về kinh tế, xây dựng, khách sạn, hàng không, quảng cáo, bất động sản thậm chí giải trí hưởng lợi trực tiếp — món nợ này không chỉ nằm trên giấy tờ; lợi ích đan xen, chắc chắn có người kiếm đậm. Sâu hơn nữa là nâng bản sắc dân tộc, khí thế xã hội và tỷ lệ ủng hộ chính phủ — lợi nhuận vô hình ấy mới đáng giá nhất, nhất là với người cầm quyền.

Càng về sau, các nước phát triển càng ít muốn đăng cai World Cup: kinh tế đã mạnh, vị thế quốc tế ổn định; ngược lại, nước nhỏ sẽ dồn sức, muốn thế giới nhớ tới mình nhanh chóng, World Cup là cơ hội tốt. Đầu tư khổng lồ ngắn hạn đổi lấy cơ hội và cổ tức phát triển hàng chục năm — phép tính ấy không lỗ.